Dat er van de vier romans van de Deen Erling Jepsen al twee verfilmd zijn, kan bezwaarlijk verwonderlijk worden genoemd. Jepsen (1956) leeft sinds zijn debuut als radiohoorspelschrijver in 1977 van zijn pen en heeft als toneelschrijver en scenarist voor tv gewerkt. Frygtelig lykkelig, een roman uit 2004 die nu vertaald is als Vreselijk gelukkig en verfilmd als Terribly happy (zie DS 9.6.2009), is zijn derde roman, en de tweede die in het Nederlands beschikbaar is. Eerder werd ook al het prima De kunst om in koor te huilen vertaald (DSL 5.9.2008) en met succes verfilmd.
De verfilming van Terribly happy is van de hand van Jepsens landgenoot Henrik Ruben Genz en wordt het Deense antwoord op de gebroeders Coen genoemd. Evenmin verwonderlijk: Jepsen heeft net als de Coens een patent op tragikomische neo-noirverhalen en houdt van hoofdpersonages die op de ladder in de put der algehele debiliteit een stuk dichter bij de bodem staan dan u en ik.
Om terug te keren naar Vreselijk gelukkig: Robert Hansen heeft het niet helemaal getroffen. Hij lijkt op Stan Laurel en sleept als dertiger al mislukkingen als politieagent, echtgenoot, vader en zoon achter zich aan. Hansen wordt overgeplaatst van Kopenhagen naar het afgelegen dorpje Højer in Zuid-Jutland om er als dorpsagent een nieuw leven te beginnen.
'Het zou goed zijn als je eens succes had', zegt zijn moeder. Maar zijn kansen op succes krijgen een fikse knauw als de dorpelingen bij zijn aankomst zijn bijnaam ('het weekdier') al blijken te kennen. Het dorp is, achter de gevels in de stille straten, een onontwarbaar kluwen van onduidelijke machtsverhoudingen en persoonlijke agenda's. Er heerst een bijzondere logica: de dorpelingen lossen hun problemen zelf op, zonder externe autoriteiten.
De naïeve, oedipaal bezwaarde en poëzieschrijvende dromer in uniform die Hansen is, blijkt al snel te zwak om zijn hooggestemde idealen van recht en rechtvaardigheid te verwerkelijken. Wanneer hij verliefd wordt op de knappe, maar getrouwde Ingerlise zet hij een ontsporend mechanisme van eros en thanatos in gang, met een even schokkende en pijnlijke als lachwekkende ontknoping.
Sprekende kat
Jepsen zet met Vreselijk gelukkig een grote stap vooruit op zijn uitgestippelde pad: het eerherstel van de streekroman. Alle vier zijn romans gaan over Zuid-Jutland - Højer ligt vlakbij Gram, waar Jepsen en regisseur Genz vandaan komen. Met Genz, een jeugdvriend, publiceerde Jepsen vorig jaar nog zijn jeugdherinneringen over Gram.
Niet dat Jepsen streekromans schrijft zoals we die kennen. Als lucide chroniqueur van het plattelandsleven neemt hij consequent een loopje met de genreconventies. Dat doet hij in Vreselijk gelukkig nog nadrukkelijker dan in vroeger werk. Hij heeft zijn verhaal met ronduit surrealistische en groteske elementen geïnjecteerd en rijgt de memorabele scènes aan elkaar: drinkgelagen van Hansen en zijn verlamde moeder op het ritme van de voetbaluitslagen, een rolstoelstriptease, een drinkduel met de dorpscowboy, incontinentieproblemen en, net zoals in Murakami's Kafka, adviezen van een sprekende kat. Vreselijk gelukkig is een orgie van bevreemdende en onbarmhartige ontluistering.
Jepsen balanceert vaardig op het snijpunt van het hilarische, ontroerende en pijnlijke. Waar mindere goden zonder twijfel pardoes in het ravijn van het ordinaire zouden zijn getuimeld, is Jepsens aanpak fascinerend ontregelend. Hij is, net als Arnon Grunberg, een grootmeester van de tragikomedie. Hoe harder we lachen en hoe meer we onszelf moreel en intellectueel superieur voelen, hoe luider het verdoken leed van het dorp schreeuwt.
Idioten
Het platteland is bij Jepsen het decor voor de grote menselijke thema's, vergelijkbaar met de klassieke streekromans, maar dan wel met een interessante draai. De enige die nog denkt in termen van de tegenstelling tussen de verdorven stad en het zuivere platteland, is Robert Hansen. Hij vindt de streekbewoners weliswaar 'boers, maar onbedorven en goedhartig' - terwijl het onbetrouwbare, prottende polderidioten zijn met flaporen, een kromme rug en rubberlaarzen. Door de wereld buiten de deur te willen houden, hebben ze een benepen tragisch universum van huiselijk geweld, overspel, drankmisbruik en achterklap gecreëerd - net als in de grote stad.
Buiten het dorp ligt een moeras - een metaforische plaats waarin geheimen worden verzwolgen. Wat opduikt uit het moeras, wordt gewoon weer teruggeduwd. Wat ongezien en uitgesproken blijft, bestaat immers niet - daarom is de schuldvraag hoogstens secundair.
Hansen kan zich met zijn vertrouwde morele maatstaven niet redden en conformeert zich noodgedwongen aan de lokale gewoontes.
En kijk: meteen gaat alles prima in Højer. Hansen krijgt complimenten voor zijn puike werk. Hij beseft dat hij gelukkig is, vreselijk gelukkig. En het dient, met dank aan Erling Jepsen, gezegd: wij met hem. Onbehagen kan soms verrassend aantrekkelijk zijn. Erling Jepsen / Vreselijk gelukkig / vertaling: Diederik Grit en Edith Koenders / Cossee / 240p / recensie 'Als je eens succes had' gepubliceerd in De Standaard der Letteren
Posts tonen met het label jepsen. Alle posts tonen
Posts tonen met het label jepsen. Alle posts tonen
zondag 21 juni 2009
zaterdag 6 september 2008
de kunst om in koor te huilen - erling jepsen
Wat moet iemand doen als een groot verdriet zich aandient? Het is de ervaring van de elfjarige Allan dat mensen daarbij hulp kunnen gebruiken. Zijn vader heeft de gave van het woord - hij kan prachtige toespraken houden op begrafenissen, zeker als Allan hem bij de hand neemt en zijn droevigste gezicht trekt. Ze beheersen de kunst om in koor te huilen.
'Ging er maar gauw eens iemand dood, iemand die wij kennen, dan kan vader doen waar hij echt heel goed in is', denkt Allan soms. Na een goede grafrede komen er meer mensen in hun kruidenierszaak en vinden de mensen papa aardig. Waardoor die zijn gezin weer aardig vindt, en zo gaat het met iedereen beter.
Mama houdt vol dat het geluk van het gezin niet afhangt van de juiste mensen die op het juiste moment doodgaan, maar voor de zekerheid maakt Allan toch een dodenlijst op. In zijn zorgvuldigheid etaleert hij een oprechte bezorgdheid om het gezinswelzijn: ook oma, per slot van rekening oud en nutteloos, komt op de lijst.
Papa en Allan schuimen samen begrafenissen af, ook van wildvreemden, om papa's talent te verzilveren. Maar op de achtergrond van dat succesverhaal woekert onrust.
Schuldig plezier
Wanneer papa last heeft van zijn zwakke zenuwen, wil hij dat zijn dochter Sanne met haar korte rokje bij hem op de bank komt liggen. Dan trekt hij de deken over hen heen - achteraf is hij altijd vrolijk. Sanne niet; ze verandert, beeft, denkt dat ze stilletjes gek wordt. Ze kondigt aan dat ze mensen wil doden. Daarom wordt ze opgesloten in een instelling. Het gezin probeert de opname uit eerlijke schaamte te verzwijgen, maar uiteindelijk sijpelt het verhaal toch door naar de buitenwereld. Velen weten wat er aan de hand is, of hebben een vermoeden, maar iedereen zwijgt.
De kunst om in koor te huilen heeft opvallende gelijkenissen met het verhaal dat de Deense regisseur Thomas Vinterberg vertelt in de film Festen. Beide verhalen hebben een plot die zijdelings over incest gaat en vallen op door hun benadering van het taboe. 'Als je de ernst van het leven inziet, dan huil je', heeft Allan van zijn vader geleerd, maar het boek van Jepsen is onweerstaanbaar scherp en grappig. Door een loodzwaar onderwerp met sterke zwarte humor te verwerken, roept hij bij de lezer schuldig plezier op.
Veel van Jepsens humor is terug te voeren op het perspectief dat hij gebruikt. Hij vertelt zijn verhaal via de wereldwijze maar naïeve tiener Allan, die geen last heeft van politieke correctheid. Hij begrijpt de wereld niet zo goed, maar heeft net als zijn vader sterke neigingen om alles in zijn wereldbeeld te doen passen. Als zijn studerende broer op bezoek met mes en vork eet hoewel het zondag noch feestdag is, vreest papa volgens Allan dat hij 'homo' is - 'wat dat ook mag zijn'.
Alleen maar gek
Allan bekijkt zijn vader met veel sympathie, ondanks een woekerend schuldgevoel. Zijn oprechte vaderliefde leidt de lezer met zachte hand verder in het verhaal, tot die zich plots bewust wordt van de morele gevolgen van die sympathie. Allan wil uiteindelijk zelf de loutering afdwingen. Hij neemt de regie van de gebeurtenissen in de hand en neemt het op voor zijn zus, die tenslotte 'alleen maar gek en niet dom' is.
'Niets is zo slecht of het is ergens goed voor', zegt Allan optimistisch. Dat geldt dat ook voor Erling Jepsen zelf. Naar aanleiding van de verfilming van zijn boek als The art of crying sprak de auteur over het autobiografische gehalte van zijn roman. Het verdriet uit zijn jeugd heeft zo nog iets goed opgeleverd.
Erling Jepsen / De kunst om in koor te huilen / vertaling: D. Grit en E. Koenders / Cossee / 220p / recensie gepubliceerd in De Standaard der Letteren
'Ging er maar gauw eens iemand dood, iemand die wij kennen, dan kan vader doen waar hij echt heel goed in is', denkt Allan soms. Na een goede grafrede komen er meer mensen in hun kruidenierszaak en vinden de mensen papa aardig. Waardoor die zijn gezin weer aardig vindt, en zo gaat het met iedereen beter.
Mama houdt vol dat het geluk van het gezin niet afhangt van de juiste mensen die op het juiste moment doodgaan, maar voor de zekerheid maakt Allan toch een dodenlijst op. In zijn zorgvuldigheid etaleert hij een oprechte bezorgdheid om het gezinswelzijn: ook oma, per slot van rekening oud en nutteloos, komt op de lijst.
Papa en Allan schuimen samen begrafenissen af, ook van wildvreemden, om papa's talent te verzilveren. Maar op de achtergrond van dat succesverhaal woekert onrust.
Schuldig plezier
Wanneer papa last heeft van zijn zwakke zenuwen, wil hij dat zijn dochter Sanne met haar korte rokje bij hem op de bank komt liggen. Dan trekt hij de deken over hen heen - achteraf is hij altijd vrolijk. Sanne niet; ze verandert, beeft, denkt dat ze stilletjes gek wordt. Ze kondigt aan dat ze mensen wil doden. Daarom wordt ze opgesloten in een instelling. Het gezin probeert de opname uit eerlijke schaamte te verzwijgen, maar uiteindelijk sijpelt het verhaal toch door naar de buitenwereld. Velen weten wat er aan de hand is, of hebben een vermoeden, maar iedereen zwijgt.
De kunst om in koor te huilen heeft opvallende gelijkenissen met het verhaal dat de Deense regisseur Thomas Vinterberg vertelt in de film Festen. Beide verhalen hebben een plot die zijdelings over incest gaat en vallen op door hun benadering van het taboe. 'Als je de ernst van het leven inziet, dan huil je', heeft Allan van zijn vader geleerd, maar het boek van Jepsen is onweerstaanbaar scherp en grappig. Door een loodzwaar onderwerp met sterke zwarte humor te verwerken, roept hij bij de lezer schuldig plezier op.
Veel van Jepsens humor is terug te voeren op het perspectief dat hij gebruikt. Hij vertelt zijn verhaal via de wereldwijze maar naïeve tiener Allan, die geen last heeft van politieke correctheid. Hij begrijpt de wereld niet zo goed, maar heeft net als zijn vader sterke neigingen om alles in zijn wereldbeeld te doen passen. Als zijn studerende broer op bezoek met mes en vork eet hoewel het zondag noch feestdag is, vreest papa volgens Allan dat hij 'homo' is - 'wat dat ook mag zijn'.
Alleen maar gek
Allan bekijkt zijn vader met veel sympathie, ondanks een woekerend schuldgevoel. Zijn oprechte vaderliefde leidt de lezer met zachte hand verder in het verhaal, tot die zich plots bewust wordt van de morele gevolgen van die sympathie. Allan wil uiteindelijk zelf de loutering afdwingen. Hij neemt de regie van de gebeurtenissen in de hand en neemt het op voor zijn zus, die tenslotte 'alleen maar gek en niet dom' is.
'Niets is zo slecht of het is ergens goed voor', zegt Allan optimistisch. Dat geldt dat ook voor Erling Jepsen zelf. Naar aanleiding van de verfilming van zijn boek als The art of crying sprak de auteur over het autobiografische gehalte van zijn roman. Het verdriet uit zijn jeugd heeft zo nog iets goed opgeleverd.
Erling Jepsen / De kunst om in koor te huilen / vertaling: D. Grit en E. Koenders / Cossee / 220p / recensie gepubliceerd in De Standaard der Letteren
Abonneren op:
Posts (Atom)