interview in Babel, Klara, 10 januari 2012
"Denemarken is sinds 1 januari voorzitter van de EU. We kennen de Deense Dogma-films, de legoblokjes en de sprookjes van Hans Christian Andersen, maar daar houdt onze kennis doorgaans op. Babel geeft u een stoomcursus Deense cultuur. Correspondent Dirk Evers geeft een introductie in de Deense samenleving. Rob Leurentop praat over de wervelende Deense jazzscène. Interieurarchitecte Gilberte Claes ontwikkelde een vurige passie voor het Deense meubel. Klaus Bondam is directeur van het Deens Cultureel Instituut in Brussel, maar was in een vorig leven adjunct-burgemeester van Kopenhagen en acteur in de beruchte film Festen. Filosoof Karl Verstrynge is helemaal in de ban van Soren Kierkegaard. En met recensent Alexander Van Caeneghem bladeren we door de hedendaagse Deense literatuur." (©klara, 2012)
herbeluisteren op http://radio.klara.be/radio/10_programmas.php?datum=120110&xml_program=KL02120110LBAB.xml (laatste +/- 10 minuten)
Posts tonen met het label interview. Alle posts tonen
Posts tonen met het label interview. Alle posts tonen
woensdag 11 januari 2012
zaterdag 24 december 2011
'Ik ben een stripfiguur in mijn eigen leven' - interview met Karl Ove Knausgård
Karl Ove Knausgård schreef een autobiografische romancyclus van 3.400 bladzijden, Min Kamp. Het eerste deel, Vader, werd onlangs in het Nederlands vertaald. Een gesprek met de controversiële Noor over outsiders, de kracht van de literatuur en nietsontziende eerlijkheid.
Karl Ove Knausgård (1968) is de koning van de onwaarschijnlijke bestseller. In 2004 was zijn op het eerste gezicht onverkoopbare theologische roman over engelen, Kaïn en Abel en Noach een bescheiden hype. De veeleisende, maar overdonderende roman werd vorig jaar in het Nederlands vertaald als Engelen vallen langzaam (DSL 26/11/2010).
Na vijf jaar stilte publiceerde Knausgård het eerste boek van een romancyclus met de uitdagende titel Min Kamp (Mijn strijd). Het won de prestigieuze Brageprijs en de Noorse minister van Cultuur, Anniken Huitfeldt, noemde het 'het beste verhaal over onze generatie'. Wat volgde, was een naar Noorse normen ongeziene literaire sensatie: honderdduizenden verkochte exemplaren en gevallen van milde hysterie waar de schrijver opdook. Dat eerste boek uit de cyclus is nu vertaald als Vader.
Tijdens het interview is de schuchtere Knausgård ontspannen. De dag erna wordt in Noorwegen het zesde en laatste boek van Mijn strijd gepubliceerd, maar hij hoeft er niet bij te zijn.Onvermijdelijk zou dat weer heisa veroorzaken, want het onderwerp van zijn romancyclus is controversieel: Karl Ove Knausgård zelf.
Familieleden en vrienden zijn allerminst geamuseerd door wat ze in uw autobiografisch werk als een schending van hun privacy beschouwen.
'Ik ben blij dat ik deze boeken heb geschreven, maar ik ben niet blij dat ik een stripfiguur ben geworden in mijn eigen leven. Ik zag dit niet aankomen. Ik beschouwde het als een experiment in realistisch proza, en dacht dat niemand geïnteresseerd zou zijn, zelfs mijn uitgever niet, omdat het zo privé is.'
'Ik hield er niet van om over mezelf te schrijven. Elke dag is een strijd geweest, maar ik denk dat er iets interessants in zit, iets dat te maken heeft met de grens tussen literatuur en leven. Ik zou het dus opnieuw doen, maar dan het liefst zonder de roem. Dat zou beter zijn.'
'Vader' gaat vooral over uw vervreemding van uw vader, die met een alcoholprobleem worstelde. Was zijn dood de ultieme aanleiding voor het boek?
'Ja. Daar wilde ik over schrijven. Niet zozeer over de dood zelf, maar over zijn dood. De collectieve verdringing van de dood door de maatschappij, waar ik ook over schrijf, is veeleer een metafoor voor andere dingen waar we niet over spreken. Dat onderdrukkingsmechanisme interesseert me. Iedereen heeft wel een alcoholicus in de familie. De ziektes, de schaamte: het bestaat overal. Alleen, er bestaat in de maatschappij geen manier om daar open over te zijn. In een roman kan dat wel.'
Het autobiografische 'Vader' lijkt niet voortgekomen uit een gebrek aan inspiratie, maar veeleer omdat u iets uit de weg wilde hebben om daarna verder te kunnen.
'De reden dat ik het niet als fictie schreef, is dat het niet werkte. Ik probeerde een verhaal over mijn vader te schrijven, drie of vier jaar na zijn dood, maar het lukte niet. Vervolgens schreef ik wat over mezelf, kleine stukjes, en zo begon het project, op een heel kleine schaal.'
Karl Ove Knausgård (1968) is de koning van de onwaarschijnlijke bestseller. In 2004 was zijn op het eerste gezicht onverkoopbare theologische roman over engelen, Kaïn en Abel en Noach een bescheiden hype. De veeleisende, maar overdonderende roman werd vorig jaar in het Nederlands vertaald als Engelen vallen langzaam (DSL 26/11/2010).
Na vijf jaar stilte publiceerde Knausgård het eerste boek van een romancyclus met de uitdagende titel Min Kamp (Mijn strijd). Het won de prestigieuze Brageprijs en de Noorse minister van Cultuur, Anniken Huitfeldt, noemde het 'het beste verhaal over onze generatie'. Wat volgde, was een naar Noorse normen ongeziene literaire sensatie: honderdduizenden verkochte exemplaren en gevallen van milde hysterie waar de schrijver opdook. Dat eerste boek uit de cyclus is nu vertaald als Vader.
Tijdens het interview is de schuchtere Knausgård ontspannen. De dag erna wordt in Noorwegen het zesde en laatste boek van Mijn strijd gepubliceerd, maar hij hoeft er niet bij te zijn.Onvermijdelijk zou dat weer heisa veroorzaken, want het onderwerp van zijn romancyclus is controversieel: Karl Ove Knausgård zelf.
Familieleden en vrienden zijn allerminst geamuseerd door wat ze in uw autobiografisch werk als een schending van hun privacy beschouwen.
'Ik ben blij dat ik deze boeken heb geschreven, maar ik ben niet blij dat ik een stripfiguur ben geworden in mijn eigen leven. Ik zag dit niet aankomen. Ik beschouwde het als een experiment in realistisch proza, en dacht dat niemand geïnteresseerd zou zijn, zelfs mijn uitgever niet, omdat het zo privé is.'
'Ik hield er niet van om over mezelf te schrijven. Elke dag is een strijd geweest, maar ik denk dat er iets interessants in zit, iets dat te maken heeft met de grens tussen literatuur en leven. Ik zou het dus opnieuw doen, maar dan het liefst zonder de roem. Dat zou beter zijn.'
'Vader' gaat vooral over uw vervreemding van uw vader, die met een alcoholprobleem worstelde. Was zijn dood de ultieme aanleiding voor het boek?
'Ja. Daar wilde ik over schrijven. Niet zozeer over de dood zelf, maar over zijn dood. De collectieve verdringing van de dood door de maatschappij, waar ik ook over schrijf, is veeleer een metafoor voor andere dingen waar we niet over spreken. Dat onderdrukkingsmechanisme interesseert me. Iedereen heeft wel een alcoholicus in de familie. De ziektes, de schaamte: het bestaat overal. Alleen, er bestaat in de maatschappij geen manier om daar open over te zijn. In een roman kan dat wel.'
Het autobiografische 'Vader' lijkt niet voortgekomen uit een gebrek aan inspiratie, maar veeleer omdat u iets uit de weg wilde hebben om daarna verder te kunnen.
'De reden dat ik het niet als fictie schreef, is dat het niet werkte. Ik probeerde een verhaal over mijn vader te schrijven, drie of vier jaar na zijn dood, maar het lukte niet. Vervolgens schreef ik wat over mezelf, kleine stukjes, en zo begon het project, op een heel kleine schaal.'
Constructie van het zelf
Knausgårds bezwerende poging om via literatuur tot de kern van het leven door te dringen, vereiste een nietsontziende eerlijkheid. Vader is dan ook pijnlijk intiem. Als zijn vrouw hoogzwanger is, geeft hij toe dat hem dat niet bezighoudt. Na de dood van zijn vader legt hij uit hoe hij zijn onderbewustzijn probeert te manipuleren om hem zich alsnog positief te kunnen herinneren.
Kan het succes van het boek te maken hebben met de door sociale media gedomineerde tijdsgeest, waarin iedereen via 'status updates' de details van zijn leven prijsgeeft?
'Het boek en de sociale media hebben allebei te maken met de constructie van het zelf. Maar het succes van Mijn strijd heeft vooral te maken met herkenning, denk ik. Ik krijg brieven van uiteenlopende mensen die me hun eigen verhalen vertellen. Als je echt eerlijk probeert te zijn, voelen mensen zich daarmee verbonden. Bovendien is het hele project natuurlijk sensationeel.'
Helpt het succes u om de moeilijke balans te vinden tussen gezond zelfvertrouwen en nietsontziende zelfkritiek, waarover u in uw boek schrijft?
'Ik ben niet meer zo verlegen als vroeger bij journalisten of op een podium, maar in mijn privéleven is alles nog hetzelfde. Ik ben nog steeds hongerig naar appreciatie, maar die honger is onmogelijk te stillen. Hoe goed of hoe slecht het ook is: ik weet wat dit boek waard is. Ik probeerde zo snel te schrijven als ik kon om van mijn zelfkritiek weg te geraken. Daarin ben ik geslaagd, denk ik. Het resultaat lijkt behoorlijk, maar dat kon me niets schelen. Wat is uiteindelijk goede literatuur? Het is niet: goede zinnen. Het is iets anders. Lawrence Durrell (schrijver van 'The Alexandria quartet', red.) zei over schrijven: “Je moet jezelf een doel stellen, en dan ga je daarheen in je slaap". Ik denk dat het zo is.'
'Vader' is ook een affirmatie van de kracht van literatuur, de bevestiging dat elk leven waarde en belang kan krijgen.
'Dat is waar Mijn strijd om draait. Vaak dacht ik: dit is te klein, dit is te onbeduidend. Maar op hetzelfde moment weet ik ook: dit is ons leven.'
En waarover zou literatuur anders moeten over gaan dan over het leven?
'Dit boek is niet het verhaal van mijn leven, maar van een existentiële zoektocht naar betekenis. Wie in die richting gaat, passeert religie, mystiek, alles dat buiten de taal ligt. Dat ik daar in literatuur kan naar zoeken, is een van de redenen waarom ik schrijf.'
U schrijft uitvoerig over kunst in essayistische uitweidingen. In schilderijen zoekt u zuiverheid, schoonheid, oneindigheid. Geldt dat ook voor literatuur?
'Nee, literatuur en plastische kunst zijn verschillende dingen. Ik beschouw mezelf als een intuïtief schrijver. Mijn intuïtie leidt me ergens heen, en dan begint het analytische gedeelte. Ik zie geen letters, alleen beelden. Ik denk dat ik daarom zo naar schilderijen wordt getrokken, vooral naar existentiële schilders als Anselm Kiefer, Gerhard Richter, en de enigmatische, schizofrene Lars Hertevig.'
Knausgårds bezwerende poging om via literatuur tot de kern van het leven door te dringen, vereiste een nietsontziende eerlijkheid. Vader is dan ook pijnlijk intiem. Als zijn vrouw hoogzwanger is, geeft hij toe dat hem dat niet bezighoudt. Na de dood van zijn vader legt hij uit hoe hij zijn onderbewustzijn probeert te manipuleren om hem zich alsnog positief te kunnen herinneren.
Kan het succes van het boek te maken hebben met de door sociale media gedomineerde tijdsgeest, waarin iedereen via 'status updates' de details van zijn leven prijsgeeft?
'Het boek en de sociale media hebben allebei te maken met de constructie van het zelf. Maar het succes van Mijn strijd heeft vooral te maken met herkenning, denk ik. Ik krijg brieven van uiteenlopende mensen die me hun eigen verhalen vertellen. Als je echt eerlijk probeert te zijn, voelen mensen zich daarmee verbonden. Bovendien is het hele project natuurlijk sensationeel.'
Helpt het succes u om de moeilijke balans te vinden tussen gezond zelfvertrouwen en nietsontziende zelfkritiek, waarover u in uw boek schrijft?
'Ik ben niet meer zo verlegen als vroeger bij journalisten of op een podium, maar in mijn privéleven is alles nog hetzelfde. Ik ben nog steeds hongerig naar appreciatie, maar die honger is onmogelijk te stillen. Hoe goed of hoe slecht het ook is: ik weet wat dit boek waard is. Ik probeerde zo snel te schrijven als ik kon om van mijn zelfkritiek weg te geraken. Daarin ben ik geslaagd, denk ik. Het resultaat lijkt behoorlijk, maar dat kon me niets schelen. Wat is uiteindelijk goede literatuur? Het is niet: goede zinnen. Het is iets anders. Lawrence Durrell (schrijver van 'The Alexandria quartet', red.) zei over schrijven: “Je moet jezelf een doel stellen, en dan ga je daarheen in je slaap". Ik denk dat het zo is.'
'Vader' is ook een affirmatie van de kracht van literatuur, de bevestiging dat elk leven waarde en belang kan krijgen.
'Dat is waar Mijn strijd om draait. Vaak dacht ik: dit is te klein, dit is te onbeduidend. Maar op hetzelfde moment weet ik ook: dit is ons leven.'
En waarover zou literatuur anders moeten over gaan dan over het leven?
'Dit boek is niet het verhaal van mijn leven, maar van een existentiële zoektocht naar betekenis. Wie in die richting gaat, passeert religie, mystiek, alles dat buiten de taal ligt. Dat ik daar in literatuur kan naar zoeken, is een van de redenen waarom ik schrijf.'
U schrijft uitvoerig over kunst in essayistische uitweidingen. In schilderijen zoekt u zuiverheid, schoonheid, oneindigheid. Geldt dat ook voor literatuur?
'Nee, literatuur en plastische kunst zijn verschillende dingen. Ik beschouw mezelf als een intuïtief schrijver. Mijn intuïtie leidt me ergens heen, en dan begint het analytische gedeelte. Ik zie geen letters, alleen beelden. Ik denk dat ik daarom zo naar schilderijen wordt getrokken, vooral naar existentiële schilders als Anselm Kiefer, Gerhard Richter, en de enigmatische, schizofrene Lars Hertevig.'
Hitler en Breivik
Vader is veel meer dan een hyperrealistisch, autobiografisch project. Knausgård beschouwt het schrijven als een manier om zijn verlangen naar beheersing te stillen. Maar de bevrediging van dat verlangen betekent meteen ook het einde van de literatuur, want ze impliceert dat de toekomst niet bestaat. Zonder toekomst geen utopie of literatuur, die altijd nauw met de utopie verbonden is geweest.
Wat u probeert te doen, is 'fictie met fictie bestrijden' om de utopie te vrijwaren. Het deed me denken aan Anders Breivik.
'Ik heb daarover geschreven in het laatste boek van Mijn strijd, in een essay van vierhonderd pagina's. Omdat ik de naam van mijn vader niet mocht gebruiken in Vader, raakte ik gefascineerd door de kracht van namen. Via Paul Celan, die in zijn laatste gedichten geen namen meer gebruikt, ga ik naar Hitlers Mein Kampf en Breiviks manifest. De opvallendste overeenkomst tussen die twee teksten is dat er geen “jij" is, alleen “ik", “wij" en “zij". Terwijl tussen het zelf en een “jij" net de ruimte ligt voor de roman.'
'Op het eiland Utøya zei iemand tegen Breivik: “Je mag me niet vermoorden". Dat was een jij, een gezicht, ogen. Hij overleefde. Dat heeft te maken met taal, hoe de maatschappij taalkundig is gestructureerd en wat het betekent om buiten de maatschappij te staan. Breivik stond erbuiten en werd dus niet gecontroleerd en gecorrigeerd. Ook de schrijver draait zich weg van de maatschappij. Dat interesseert me heel erg.'
Omdat Breivik zichzelf zag als utopisch schepper?
'Inderdaad, net als Hitler. God zei tegen Abel: “Waarom kijk je naar beneden? De zonde zal je bekruipen, en bovendien zie je dan de ander niet,. Maar Abel richt zich niet op en wordt door Kaïn vermoord. Dat zegt iets over wat het betekent binnen of buiten de maatschappij te staan, wat het is om jezelf te zijn. Daar gaat ook Mijn strijd over. De grenzen van de maatschappij zijn erg duidelijk - ik voel het in mijn lichaam als ik ze overschrijd. Als ik onmenselijk was, zou ik volledig eerlijk kunnen zijn; wie menselijk is, kan dat niet. De minuut dat Breivik beseft wat hij gedaan heeft, moet hij zelfmoord plegen.'
'Ik zie parallellen: hij en ik zaten in ons eentje te schrijven, sommige onderwerpen zijn dezelfde, onze culturele achtergrond ook. Hoe kon hij dat in godsnaam doen? Elke Noor moet die vraag voor zichzelf beantwoorden.'
Welk project komt er nu aan, na deze monumentale cyclus van 3.400 bladzijden?
'Er komen geen projecten meer aan, tenzij essays. Erkenning kan ook corrumperen, want ik moet ermee omgaan, en goed proza schrijven na dit. Nu heb ik een publiek, en dat moet ik proberen tevreden te stellen. Dat is nieuw voor mij.'
Vader is veel meer dan een hyperrealistisch, autobiografisch project. Knausgård beschouwt het schrijven als een manier om zijn verlangen naar beheersing te stillen. Maar de bevrediging van dat verlangen betekent meteen ook het einde van de literatuur, want ze impliceert dat de toekomst niet bestaat. Zonder toekomst geen utopie of literatuur, die altijd nauw met de utopie verbonden is geweest.
Wat u probeert te doen, is 'fictie met fictie bestrijden' om de utopie te vrijwaren. Het deed me denken aan Anders Breivik.
'Ik heb daarover geschreven in het laatste boek van Mijn strijd, in een essay van vierhonderd pagina's. Omdat ik de naam van mijn vader niet mocht gebruiken in Vader, raakte ik gefascineerd door de kracht van namen. Via Paul Celan, die in zijn laatste gedichten geen namen meer gebruikt, ga ik naar Hitlers Mein Kampf en Breiviks manifest. De opvallendste overeenkomst tussen die twee teksten is dat er geen “jij" is, alleen “ik", “wij" en “zij". Terwijl tussen het zelf en een “jij" net de ruimte ligt voor de roman.'
'Op het eiland Utøya zei iemand tegen Breivik: “Je mag me niet vermoorden". Dat was een jij, een gezicht, ogen. Hij overleefde. Dat heeft te maken met taal, hoe de maatschappij taalkundig is gestructureerd en wat het betekent om buiten de maatschappij te staan. Breivik stond erbuiten en werd dus niet gecontroleerd en gecorrigeerd. Ook de schrijver draait zich weg van de maatschappij. Dat interesseert me heel erg.'
Omdat Breivik zichzelf zag als utopisch schepper?
'Inderdaad, net als Hitler. God zei tegen Abel: “Waarom kijk je naar beneden? De zonde zal je bekruipen, en bovendien zie je dan de ander niet,. Maar Abel richt zich niet op en wordt door Kaïn vermoord. Dat zegt iets over wat het betekent binnen of buiten de maatschappij te staan, wat het is om jezelf te zijn. Daar gaat ook Mijn strijd over. De grenzen van de maatschappij zijn erg duidelijk - ik voel het in mijn lichaam als ik ze overschrijd. Als ik onmenselijk was, zou ik volledig eerlijk kunnen zijn; wie menselijk is, kan dat niet. De minuut dat Breivik beseft wat hij gedaan heeft, moet hij zelfmoord plegen.'
'Ik zie parallellen: hij en ik zaten in ons eentje te schrijven, sommige onderwerpen zijn dezelfde, onze culturele achtergrond ook. Hoe kon hij dat in godsnaam doen? Elke Noor moet die vraag voor zichzelf beantwoorden.'
Welk project komt er nu aan, na deze monumentale cyclus van 3.400 bladzijden?
'Er komen geen projecten meer aan, tenzij essays. Erkenning kan ook corrumperen, want ik moet ermee omgaan, en goed proza schrijven na dit. Nu heb ik een publiek, en dat moet ik proberen tevreden te stellen. Dat is nieuw voor mij.'
Interview gepubliceerd in Standaard der Letteren van 16/12/2011.
zaterdag 22 november 2008
'ik laat een hoekje van hun leven zien' - interview met jens christian grøndahl
Jens Christian Grøndahl is een man van stand. Hij ontvangt in een hotel op de Herengracht in Amsterdam. Aan de muur hangen, tot zijn grote tevredenheid, werken van Appel, Corneille en Jorn - het ideale decor om Cobra te vieren: Amsterdam levert de locatie, Brussel de vragen en Kopenhagen, met bedachtzame stem, de antwoorden.
Uw nieuwe roman is weemoedig, heeft een beperkte plot en draagt de sporen van Proust, Flaubert en Stendhal. Kortom, het is een typische Grøndahl. Ziet u het als een uitdaging om critici te overtuigen?
'Hoewel ik voor iedereen schrijf, ga ik er niet van uit dat iedereen iets aan mijn boeken heeft. Ik geloof niet dat ik mezelf voortdurend kan heruitvinden als schrijver. Ik schrijf om bepaalde redenen - redenen die ook voor mij deels verborgen zijn. Door te schrijven en steeds terug te keren naar mijn obsessies, ga ik naar die redenen op zoek.'
'Ik kies in dat opzicht niet echt mijn thema's - ze zijn daar. En ze zijn basaal: mannen en vrouwen, herinnering, tijd, verlangen.'
In uw romans is overspel vaak de katalysator die het leven van uw personages laat uiteenspatten. Net als bij Proust volgt dan een terugkeer in herinneringen. Gelooft u dat ons geheugen voortdurend muteert onder invloed van ervaringen in het heden?
'Absoluut. Dat is een belangrijk thema in mijn werk: de falsificatie van het geheugen. Mensen lijken vaak te vergeten dat ze ooit gelukkig waren. In De tijd die nodig is vraagt Ingrid zich af, nadat ze begrepen heeft dat Frank zijn vrouw niet zal verlaten, wat ze zou hebben gedaan als iemand haar had voorspeld wat er zou gebeuren - en ze beseft dat ze waarschijnlijk niet aan de relatie begonnen was. Maar als ze haar eigen verleden niet aanvaardt met al zijn tegenstrijdigheden, wordt ze minder mens.'
'Ze botst op haar eigen grenzen en ontdekt dat veel van wat ze gedaan heeft niet louter het gevolg was van haar vrije wil, maar eerder van wat op dat moment toevallig mogelijk was. Ze ontdekt dat er grenzen zijn aan haar vrijheid - dat ze bepaalde keuzes niet kan terugdraaien.'
Uw kenmerkende thema is dus overspel. Is het niet paradoxaal om de liefde dan toch als bevrijdende kracht te begroeten?
'Liefde is voor mij de enige stabiele kracht in een onstabiel leven. Er is altijd de nood om dicht bij iemand anders te zijn, om je leven te delen en aan het isolement te ontsnappen.'
'Maar velen verlaten of worden verlaten. Huwelijken blijven niet duren zoals vroeger - dat komt door de cultuur van de vrijheid, het onvermogen te aanvaarden dat bepaalde dingen buiten onze mogelijkheden liggen. De vrijheid heeft een donkere kant. De illusie van totale vrijheid schaadt de relaties tussen mensen.'
In 'Piazza Bucarest' vraagt de verteller zich af: 'Hoe kon ik ermee volstaan om over de zielenroerselen van verwende middle-class Denen te schrijven, terwijl de wereldgeschiedenis me om de oren brulde?' Worstelt u zelf ook met die vraag?
'Wanneer ik iets dergelijks schrijf, vertel ik over een discussie met mijn geweten. Het antwoord is: je moet de schrijver zijn die je kan zijn. Ik kan niet kiezen welke schrijver ik graag zou zijn. Het heeft te maken met mijzelf, mijn geboorteplaats en de generatie waartoe ik behoor.'
'Ik geloof dat alle goede literatuur universeel potentieel heeft, maar je mag je achtergrond niet verraden. Ik ben geboren in een Scandinavische welvaartstaat in een generatie die geen oorlog of geschiedenis heeft meegemaakt - daarom kan ik er alleen indirect over vertellen.'
'Sinds het einde van de Koude Oorlog, en nog dwingender sinds 11 september, voel ik de nood om mijn fictief universum open te trekken. Ik had sterk het gevoel dat de geschiedenis, ondanks alles, niet ten einde was - en dat ik dat in mijn schrijven moest integreren.'
Dat begon in de prachtige, kleine novelle 'Virginia', die speelt tijdens de oorlog op Jutland, en zet zich door in 'Veranderend licht'.
'In beide gevallen benader ik de geschiedenis op een indirecte manier, net als in Piazza Bucarest en Rode handen. Ik heb een hoofdpersonage zoals mezelf nodig waardoor ik die ervaringen kan benaderen.'
'Ik ben geen Duitser en heb de Rote Armee Fraktion [die een rol speelt in Rode handen, red.] niet meegemaakt. Via die indirecte aanpak voel ik dat ik trouw ben aan mijn achtergrond. Als ik het niet heb meegemaakt, kan ik niet doen alsof ik er alles van weet. Ik verafschuw het over iets te schrijven waar ik geen ervaring mee heb - ik zou het vals en pretentieus vinden.'
'Het is een oud gebruik om een tussenpersoon te hebben. Tsjechov doet het de hele tijd: het hoofdpersonage ontmoet iemand die zijn verhaal doet - en zo krijgen wij het te lezen.'
'In die afstand is er ruimte voor de schrijver om zichzelf te zijn, niet overweldigd te worden en niet te doen alsof hij het allemaal weet - voor mij blijven de personages altijd wat mysterieus. Ik laat alleen maar een hoekje van hun leven zien.'
De manier waarop u dat doet, is typisch melancholisch.
'Het is interessant om mensen te observeren die niet meer moeten vechten om te overleven - mensen die leven in een rijke welvaartstaat waar alles mogelijk is. Ze worden ongelukkig en voelen zich eenzaam. Ze functioneren, maar lijden. Schrijven over de ziekte van deze tijd is ook een manier van engagement.'
Dan worden ze ook nog steeds ouder. U beschouwt dat soms bijna als verraad, omdat het onze herinneringen corrumpeert. Zelf wordt u volgend jaar vijftig. Hebt u het gevoel dat de tijd dringt?
'Onvermijdelijk. Maar vreemd genoeg, ouder worden maakt me minder melancholisch. Leeftijd brengt een nieuw soort vrijheid - het heeft te maken met aanvaarding.'
'Dat is de enige waardigheid waar je als mens kunt op hopen. Het feit te kunnen zeggen: dit ben ik, dit is mijn leven, dit is het verhaal dat ik moet vertellen. Mettertijd besef je: ik moet niet kiezen. Dat wat echt belangrijk is, maakt zich wel kenbaar.'Interview gepubliceerd in De Standaard der Letteren
Uw nieuwe roman is weemoedig, heeft een beperkte plot en draagt de sporen van Proust, Flaubert en Stendhal. Kortom, het is een typische Grøndahl. Ziet u het als een uitdaging om critici te overtuigen?
'Hoewel ik voor iedereen schrijf, ga ik er niet van uit dat iedereen iets aan mijn boeken heeft. Ik geloof niet dat ik mezelf voortdurend kan heruitvinden als schrijver. Ik schrijf om bepaalde redenen - redenen die ook voor mij deels verborgen zijn. Door te schrijven en steeds terug te keren naar mijn obsessies, ga ik naar die redenen op zoek.'
'Ik kies in dat opzicht niet echt mijn thema's - ze zijn daar. En ze zijn basaal: mannen en vrouwen, herinnering, tijd, verlangen.'
In uw romans is overspel vaak de katalysator die het leven van uw personages laat uiteenspatten. Net als bij Proust volgt dan een terugkeer in herinneringen. Gelooft u dat ons geheugen voortdurend muteert onder invloed van ervaringen in het heden?
'Absoluut. Dat is een belangrijk thema in mijn werk: de falsificatie van het geheugen. Mensen lijken vaak te vergeten dat ze ooit gelukkig waren. In De tijd die nodig is vraagt Ingrid zich af, nadat ze begrepen heeft dat Frank zijn vrouw niet zal verlaten, wat ze zou hebben gedaan als iemand haar had voorspeld wat er zou gebeuren - en ze beseft dat ze waarschijnlijk niet aan de relatie begonnen was. Maar als ze haar eigen verleden niet aanvaardt met al zijn tegenstrijdigheden, wordt ze minder mens.'
'Ze botst op haar eigen grenzen en ontdekt dat veel van wat ze gedaan heeft niet louter het gevolg was van haar vrije wil, maar eerder van wat op dat moment toevallig mogelijk was. Ze ontdekt dat er grenzen zijn aan haar vrijheid - dat ze bepaalde keuzes niet kan terugdraaien.'
Uw kenmerkende thema is dus overspel. Is het niet paradoxaal om de liefde dan toch als bevrijdende kracht te begroeten?
'Liefde is voor mij de enige stabiele kracht in een onstabiel leven. Er is altijd de nood om dicht bij iemand anders te zijn, om je leven te delen en aan het isolement te ontsnappen.'
'Maar velen verlaten of worden verlaten. Huwelijken blijven niet duren zoals vroeger - dat komt door de cultuur van de vrijheid, het onvermogen te aanvaarden dat bepaalde dingen buiten onze mogelijkheden liggen. De vrijheid heeft een donkere kant. De illusie van totale vrijheid schaadt de relaties tussen mensen.'
In 'Piazza Bucarest' vraagt de verteller zich af: 'Hoe kon ik ermee volstaan om over de zielenroerselen van verwende middle-class Denen te schrijven, terwijl de wereldgeschiedenis me om de oren brulde?' Worstelt u zelf ook met die vraag?
'Wanneer ik iets dergelijks schrijf, vertel ik over een discussie met mijn geweten. Het antwoord is: je moet de schrijver zijn die je kan zijn. Ik kan niet kiezen welke schrijver ik graag zou zijn. Het heeft te maken met mijzelf, mijn geboorteplaats en de generatie waartoe ik behoor.'
'Ik geloof dat alle goede literatuur universeel potentieel heeft, maar je mag je achtergrond niet verraden. Ik ben geboren in een Scandinavische welvaartstaat in een generatie die geen oorlog of geschiedenis heeft meegemaakt - daarom kan ik er alleen indirect over vertellen.'
'Sinds het einde van de Koude Oorlog, en nog dwingender sinds 11 september, voel ik de nood om mijn fictief universum open te trekken. Ik had sterk het gevoel dat de geschiedenis, ondanks alles, niet ten einde was - en dat ik dat in mijn schrijven moest integreren.'
Dat begon in de prachtige, kleine novelle 'Virginia', die speelt tijdens de oorlog op Jutland, en zet zich door in 'Veranderend licht'.
'In beide gevallen benader ik de geschiedenis op een indirecte manier, net als in Piazza Bucarest en Rode handen. Ik heb een hoofdpersonage zoals mezelf nodig waardoor ik die ervaringen kan benaderen.'
'Ik ben geen Duitser en heb de Rote Armee Fraktion [die een rol speelt in Rode handen, red.] niet meegemaakt. Via die indirecte aanpak voel ik dat ik trouw ben aan mijn achtergrond. Als ik het niet heb meegemaakt, kan ik niet doen alsof ik er alles van weet. Ik verafschuw het over iets te schrijven waar ik geen ervaring mee heb - ik zou het vals en pretentieus vinden.'
'Het is een oud gebruik om een tussenpersoon te hebben. Tsjechov doet het de hele tijd: het hoofdpersonage ontmoet iemand die zijn verhaal doet - en zo krijgen wij het te lezen.'
'In die afstand is er ruimte voor de schrijver om zichzelf te zijn, niet overweldigd te worden en niet te doen alsof hij het allemaal weet - voor mij blijven de personages altijd wat mysterieus. Ik laat alleen maar een hoekje van hun leven zien.'
De manier waarop u dat doet, is typisch melancholisch.
'Het is interessant om mensen te observeren die niet meer moeten vechten om te overleven - mensen die leven in een rijke welvaartstaat waar alles mogelijk is. Ze worden ongelukkig en voelen zich eenzaam. Ze functioneren, maar lijden. Schrijven over de ziekte van deze tijd is ook een manier van engagement.'
Dan worden ze ook nog steeds ouder. U beschouwt dat soms bijna als verraad, omdat het onze herinneringen corrumpeert. Zelf wordt u volgend jaar vijftig. Hebt u het gevoel dat de tijd dringt?
'Onvermijdelijk. Maar vreemd genoeg, ouder worden maakt me minder melancholisch. Leeftijd brengt een nieuw soort vrijheid - het heeft te maken met aanvaarding.'
'Dat is de enige waardigheid waar je als mens kunt op hopen. Het feit te kunnen zeggen: dit ben ik, dit is mijn leven, dit is het verhaal dat ik moet vertellen. Mettertijd besef je: ik moet niet kiezen. Dat wat echt belangrijk is, maakt zich wel kenbaar.'Interview gepubliceerd in De Standaard der Letteren
Abonneren op:
Posts (Atom)